الف – عنصر مسلط بر شعرها

 

اولين نكته اي كه در برخورد با كتاب، ذهن را تحت تاثير قرار مي دهد ، تخيل ِ دگرگونه ي شاعر نسبت به هستي و جهانِ اطرافِ ماست كه آغازي ترين ارتباط را بينِ خواننده و شاعر به نفعِ شاعر بر قرار كرده و عنصرِ تخيل را به عنوانِ وجه غالب بارز مي كند.

شاعر با تمهيداتِ خاصِ خود اعم از وارد كردنِ حجمِ وسيعي از كلمات و اشياءِ نامانوس و زاويه ي ديدي جديد و دگرگونه نسبت به اشياء و كلمات درصدد است كه حيطه هاي ناشناخته اي از جهانِ اطراف را به ما نزديكتر كرده و ما را در شوكِ حضورِ اين همه كلمه غافلگير كند تا در اين دنياي متفاوت و متنوع بسياري از كلمات، رفيق و نارفيق ، همزيستيِ جديدي را آغاز كند و تركيبي بيافريند گاه به نفع ساختنِ تصويري بديع ، گاه به نفعِ اجرايِ زبان وگاه ...

در اين روند به كلماتي بر مي خوريم كه با بسياري از آنها لااقل در دنيايِ شعر غريبه بوده ايم و حتي نمي توانسته ايم قبل از واقع شدنِ آنها در شعر، آنها را شاعرانه تصور كنيم اما با ورودشان به شعر مي بينيم كه در بسياري از شعرها خود را به شعر تحميل ، قانونمنديشان را تثبيت و در حقيقت خود گوشه اي از ژانرِ جديدِ شعر را آفريده اند ، كلماتي كه توانسته اند از كلمات معمول و برگزيده ي شعر تقدس زدايي كنند و در انتخاب همنشين خود بي رعايتِ سنت ها و روندهاي معمول  مختار باشند و آزاد .

 

ب – چگونگي اجراي كلمات

 

در هر صورت كلماتِ پرتاب شده در فضايِ لايتناهي بايد به نوع و شيوه ي خود روي كاغذ آرام گيرند و بافتي بسازند با توجه به تمامِ عناصر شعر امروز و در خورِ خواننده  ي امروز ، به عبارتِ ديگر شاعر مي كوشد كه بسياري از اين كلمات را كه اگر به صورتِ مجرد به آنها نگاه كني به شكلِ كودكانِ بي قواره اي در گوشه اي تنها نشسته اند به نوعي در همسايگي هم بگذارد و به نوعي آنها را تركيب كند كه ما معجزه ي درهم آميزي رقص كلمات با تصاويري بديع و اجرايِ جديدي از زبان را شاهد باشيم و لذت ببريم، حال شاعر تا چه حد توانسته به اين مهم دست يابد و در حقيقت هستيِ جديدي برايِ ما بيافريند جايِ بحث دارد،  طبعا در شعري مثل:

 

به پنجره بگو از جوهر سيب فانوس رويِ شبپره خواب ببيند اگر

                                                                              ص 12

 

و شعري مانند:

 

صرفا از تو        انتهاي تو      بند مي شوم     به بيشتر ازتويي/ بر مماسِ تو نصف  مي شوم / به كمتر از تويي

                                                                          ص 39

 

تفاوت هست ، چرا كه شاعر گرچه در شعر اول معيارهاي زباني را به هم ريخته اما در نهايت به نفع ايجاد و ابداعِ هيچ تركيبي حركت نكرده است و ابهام و سربازگيري كلمات نه به نفع مصادره هاي زباني كه تنها به نفعِ ابهام باقي مي ماند در حاليكه در شعرِ دوم گرچه شاعر از كلماتِ كمتر و حتا ساده تري استفاده كرده است اما وجود كلمات به نفع موسيقي دروني شعر و ايجادِ تركيبي حسي پيش رفته است بطوريكه مي توان پرسيد كلمه اي مانندِ مماس چگونه مي تواند در ايجادِ نوعي از عواطفِ انساني شريك شود جز در شعر؟

 

ج – دروني كردن انتزاع و به وجود آمدنِ بافت

 

يكي از مشخصاتِ اين مجموعه وجودِ عناصرِ تجريدي و انتزاعي ست كه گرچه اين عناصر در بسياري از شعرها توانسته اند به نفعِ ساختنِ بافتي دروني، جديد و هستي شناسانه هويت پيدا كند اما در شعرهايي نيز  اين خصوصيت كمرنگ تر و تحميلي ست.

در شعرهايي مثل " مثلثي كه هشت گوشه داشت" ، " والسِ پنجره اي شكسته" و " گزارشِ فواره هاي بسته " اين انتزاع در سطحِ روييِ شعر باقي مي ماند و با ذاتي نشدن در شعر ، گويي كه شاعر را درونيِ خواننده  نمي كند . نگاه كنيد به سطرهايي مانندِ :

 

از آسمان دو منشور چرخيد كه درست روبرويِ هشت ضلعي ها قهوه اي شده اند

                                                                                                    ص 15

 

و يا:

 

دريا     دريا / گزارشِ گربه هاي وحشي/ و غرقابهاي  خلاصه

                                                                                       ص 23

 

اما گاه انتزاع به نفعِ بافتِ درونيِ شعر، از تجريدِ خود عقب نشيني كرده در شعر دروني مي شود و تركيب هاي بي نظيري را به وجود مي آورد:

 

اي مكررِ مركبِ ممتد!/ بر تنم وول وول مورمورِ تو اتفاق مي افتد/ تكه اي از نانِ تو    بر ش  آخر من    وقتي مي افتي از شكلت/ عقب مي افتي از عقربه هايت / ناخن مي زنم به رنگت     به خاطرِ يكبار      ص 40

 

كه در اين تركيب گويي كلمات در روندِ بهم آميختن آن قدر جذب  و دفع شده اند تا در نهايت بتوانند به قامتِ هم بافته شوند به نفعِ دروني شدن، يكدست شدن و ايجادِ موسيقيِ شعر. در اين مورد انتزاع  عقب نشيني كرده است اما در موردِ اول انتزاع تنها برايِ وجودِ انتزاع و صرفا در جهتِِ ايجادِ يك فانتزي باقي  مي ماند .

وجودِ اين انتزاع را گاه مي توان در كاربرد شكل هاي هندسي و يا اعداد كه شاعر را وادار به يك بازيِ زباني تصنعي با آنها مي كند مشاهده كرد:

 

نيمي ماه و يك و نيمي خستگيِ لوزيها / 58 / در 11 غربي فرياد  زد / سمتِ راست غلت زد/ در شمال گريست

                                                                         ص 17

 

در چارراهها لالايي مي گويد ترافيكِ سه رنگ و خوابهاي رنگي

                                                                                 ص 13

 

در اينجا آشنايي زدايي و نوآوري درگيرِ تمهيداتِ انتزاعي ، قابلِ پيش بيني ست  و شكلي لو دهنده و تصنعي به خود گرفته است به طوريكه قرار دادهاي شاعر عيان شده است. آشنايي زدايي ها خود قانونمند و ارگانيك شده است و وجود اعداد و كلماتِ انتزاعي در جهتِ ايجادِ بافتي شعرگونه و هستي جديدِ اين بافت به هدر مي رود . سطرهايِ بالا را مقايسه كنيد با:

 

تكه اي از من را كش رفته اند و پخش مي كنند در هوا / از مثلث هاي اضافي بيزارم / منتشرم كنيد در خطوطِ نيامده .

                                                                                     ص  42

 

با اين همه به نسبتِ كلمات استفاده شده ، شاعر توانسته است بافت و موسيقي بسازد و گاه  شكل كودكانه اي از نثر را در اين شعرها مي بينيم  كه قرابت هايي با ادبيات كودك و تخيل وسيع و نامحدود آن دارد.

 

د- جهان  بيني ذهني و عاطفه ي شعر

* از دست رفتن هويت اشياء

در فضايِ كليِ شعرها اشيائي خودنمايي مي كنند كه درحاليكه هويتِ انساني يافته اند خود نشاني از استحاله رفتن، زوال و درهم شكستگيِ اين جانشيني هستند ، سيبي كه د ر اين فضاي فروپاشي و استحاله  رفتن ها به ميوه هاي ديگري بدل مي شود، محتوم است كه هيچگاه نيز در هيچ خصوصيتي از هيچ كدام ثابت نماند و قرار نگيرد.

* تسليم پذيريِ شاعر در مقابلِ جهانِ هستي

           شاعر  نسبت به كلمات و اشياء سابقه ي غم انگيزي از آنها در درونِ خود آگاه

است كه در عينِ تاثير پذيري از آنها ، خود در روندِ تركيب ، بر آنها اثر گذاشته و مفاهيم و فضايي مي آفريند كه خود بازتاب تسليم پذيري شاعر به همان مفاهيم  و هستيِ آنهاست . تركيباتِ اجرا شده خود به گونه اي ست كه گويا شاعر را مي بيني كه در كلمات تحليل رفته است:

 

مدام ارجاع مي شوم    ارجاع مي شوم   به سطرِ اول    بعد از است    جا مي افتم   توسط ويرگول/  جا مي اندازي مرا    و جا مي افتم    حيف!      

                                                          ص 39

ويا :

خواهش مي كنم به اضلاعي كه افتادند / نردباني كه انداخت /  و نيمي از فردا / دست تكان بده  ! شعرِ كوچكِ من پاهاي كوتاهي دارد.

                                                                                    ص 42

                                                                                                    

*كليشه زدايي از زندگي زنانه

در به بازي گرفتن عينيت هايِ زبان گاه موجب از هم پاشيدن عناصر ديداري به نفع كليشه زدايي از زنانگي مرسوم و از هم پاشيدنِ زندگي سنتي شده بطوريكه در آن زني مي تواند پاهايش را همراهِ كمي سيب زميني در 89 درجه ي فارنهايت سرخ كند و يا:

 

بشقابهاي شكسته را در شرجيِ آشپزخانه شستم      

                                                                          ص 19

* فلسفه اي در پشت اشياء

از رويه ي شفافِ اشياء كه بگذريم فلسفه اي گرچه شقه شده اما عميق و گاهي فاجعه آميز را پشتِ آن مي بينيم كه نشان از ذهني فعال و كنجكاو  نسبت به جهان  و آگاهيهاي آن دارد . نقطه ي عطفِ اين شقه شدگي را در شعري مانند " مرثيه براي سيبِ مرده " مي توان ديد كه گرچه در رويه اي از طنز اما وقوع فاجعه را در عمقِ آن مي توان حس كرد.

 

ه – شكل  ديگري از اثر ، دعوت به زيبايي شناسي جديدي از شعر

 

          بعد از اين خوانش ، اين سوال پيش مي آيد كه متفاوت بودنِ شكل اثر اعم از واپاشي و مركز زدايي از شعر و نداشتنِ روالي منطقي و خطي به ضدِ ساختاري يكدست ، آيا ما را به نوعِ ديگري از زيبايي شناسي شعري در محيطي پسامدرن دعوت نمي كند؟  

 

 

 

           * اين متن در سال 1378 در نشريه ي " حقوق زنان " منتشر شده است.